از دستاوردهاي شاخص تحقيقاتي بخش تحقيقات اصلاح و تهيه بذر چغندرقند همدان در برنامه سوم توسعه، دستيابي به منابع مقاوم به بيماري پوسيدگي ريشه چغندرقند، مشاركت در اصلاح و معرفي رقم مقاوم به بيماري ريزومانيا، مشاركت در معرفي دو رقم منوژرم كاملاً سازگار با مناطق چغندركاري استان به نام‌هاي رسول و شيرين مي‌باشد. معرفي تكنيك‌هاي جديد به‌زراعي در تغذيه، كاشت، روش‌هاي نوين آبياري، استرس خشكي و موارد ديگر تحقيقاتي ازجمله دستاوردهاي تحقيقاتي اين بخش به ثبت رسيده است.

            همچنين پيگيري در توسعه كشت منوژرم و افزايش چشمگير سطح زير كشت منوژرم در سال‌هاي اخير از فعاليت‌هاي مهم در عرصه توليد چغندرقند استان محسوب مي‌گردد.

            با توجه به بازديدهاي رياست محترم مؤسسه تحقيقات اصلاح و تهيه بذر چغندرقند و كميته فني مؤسسه از بخش تحقيقات چغندرقند همدان برنامه آينده استان و بخش در برنامه چهارم توسعه ارتقاء موقعيت بخش تحقيقات چغندرقند همدان به واحد تخصصي ملي پوسيدگي برگ و ريشه و اصلاح ارقام مقاوم به بيماري‌هاي قارچي، همچنين مركزيت اجراي طرح‌هاي آبياري و توليد بذر بخصوص تكثير پايه‌هاي بذري چغندرقند، در خواهد آمد.

1-     تاريخچه مركز:

مركز تحقيقات كشاورزي همدان واقع در كيلومتر 5 جاده همدان – تهران، در سال 1363 در قالب طرح جامع تحقيقات كشاورزي با ادغام اداره اصلاح بذر و نهال، اداره خاكشناسي و حاصلخيزي خاك و بنگاه توسعه چغندرقند فعاليتهاي تحقيقاتي خود را با سازماندهي سه بخش تحقيقاتي شامل: اصلاح و تهيه نهال و بذر، تحقيقات خاك و آب و بخش تحقيقات اصلاح و تهيه بذر چغندرقند آغاز نمود.

اين مركز در ادامه فعاليتهاي تحقيقاتي خود در دو ايستگاه تحقيقاتي اكباتان وتجرك، با مد نظر قرار دادن نيازها و اولويت‌هاي تحقيقاتي استان اقدام به تأسيس بخش تحقيقات آفات و بيماري‌هاي گياهي (در سال 1365 )، بخش تحقيقات فني و مهندسي(در سال 1371) و واحد اقتصاد كشاورزي (در سال 1373) نمود. علاوه بر اين با پيگيري و حمايت مسئولين استان در جهت حل مسائل و مشكلات باغات گردو و افزايش كميت و كيفيت محصول توليدي اين گونه باغات، در سال 1373 ايستگاه تحقيقات گردو در شهرستان تويسركان تأسيس گرديد. همچنين با توجه به لزوم انجام طرح‌هاي بهزراعي و بهنژادي در زمينه محصول ذرت و ساير محصولات عمده منطقه اسدآباد با پيگيري و همكاري مسئولين، قسمتي از زمين‌هاي شركت سهامي‌زراعي سابق لك‌ لك بدين منظور به مركز تحقيقات كشاورزي همدان واگذار گرديد.

مركز تحقيقات كشاورزي با دارا بودن 5 بخش و يك واحد تحقيقاتي در راستاي اولويت‌هاي تحقيقاتي استان در سال 1380 داراي 107 فقره طرح تحقيقاتي در دست اجراء مي‌باشد. جهت استفاده كاربردي از نتايج طرح‌هاي تحقيقاتي انجام يافته پس از پايان يافتن اجراي طرح‌هاي تحقيقاتي گزارش نهائي اين گونه طرح‌ها توسط مجريان طرح تهيه و سپس با همكاري واحد ترويج استان، طرح‌هاي تحقيقاتي – ترويجي مربوطه جهت معرفي روشها يا ارقام مورد نظر به مروجين و كاربران تهيه گرديده و در مزارع و يا باغات كشاورزان و باغداران پيشرو به مرحله اجراء در مي‌آيد.

             بخش تحقيقات آفات و بيماري‌هاي گياهي:

اين بخش در سال 1365 با استخدام يك نفر كارشناس و تكنسين فعاليت‌‌هاي تحقيقاتي خود را آغاز نمود و در سال 1369 عمليات احداث ساختمان بخش و آزمايشگاه‌هاي آن آغاز و در 22 بهمن‌ماه سال 1370 بعد از ساخت و نصب قسمتي از وسايل و تجهيزات داخلي آن افتتاح گرديد. اين بخش با توجه به مسائل و مشكلات با اهميت گياه‌پزشكي در محصولات استراتژيك استان از شروع فعاليت اصلي بخش در سال 1370 تاكنون 75 طرح تحقيقاتي در زمينه آفات، بيماري‌هاي گياهي و علف‌هاي هرز گياهان زراعي و باغي به مرحله اجراء در‌آمده‌است. در سال 1380 نيز تعداد طرح‌هاي مصوب در دست اجراء در اين بخش 25 عنوان مي‌باشد كه 11 طرح در زمينه محصول سيب‌زميني، 10 طرح در خصوص غلات‌، 3 طرح در زمينه بيماري‌هاي درختان گردو و يك طرح و يك طرح در خصوص هر يك از محصولات ذرت، يونجه و كلزا است.

در حال حاضر با توجه به پيگيري‌هاي به عمل آمده در خصوص تهيه و خريد دستگاه‌هاي مورد نياز آزمايشگاه بيماري‌هاي گياهي اين بخش به عنوان مجهزترين آزمايشگاه در غرب كشور محسوب گرديده و كليه طرح‌هاي تحقيقاتي در زمينه عوامل قارچي، باكتريائي، نماتودهاي پارازيت و تا حدودي عوامل ويروسي در آن قابل اجراء مي‌باشد. علاوه براين واحد اتاق كشت، دو واحد اتاق حرارت ثابت نيمه مجهز، يك واحد گلخانه تحقيقاتي(در حال تكميل و تجهيز)، يك واحد ميكروپلات با 80 پلات، يك واحد هرباريوم علف‌هاي هرز و آزمايشگاه آفات گياهي از جمله امكانات و تأسيسات بخش فوق مي‌باشد.

تعداد محققين بخش تحقيقات آفات و بيماري‌هاي گياهي در حال حاضر 9 نفر مي‌باشد كه يك نفر آنها در حال ادامه تحصيل در مقطع دكترا در زمينه بيماري‌هاي ويروسي مي‌باشد. از تعداد محققين باقيمانده چهار نفر فوق‌ليسانس بيماري‌هاي گياهي در زمينه‌هاي تخصصي قارچ، باكتري و نماتدهاي بيماري‌زا، سه نفر فوق‌ليسانس حشره شناسي در زمينه آفات عمومي و تخصص‌هاي ناقلين عوامل بيماري‌زا و آفات انباري و يك نفر فوق‌ليسانس در زمينه علف‌هاي هرز مشغول فعاليت‌هاي تحقيقاتي مي‌باشد.

 بخش تحقيقات اصلاح و تهيه نهال و بذر:     

            اين بخش به عنوان پر سابقه‌ترين بخش تحقيقاتي مركز فعاليت خود را در زمينه بهزراعي و بهنژادي محصولات زراعي و باغي مهم استان شامل غلات ديم و آبي سبزي و صيفي به خصوص سيب‌زميني و سير، دانه‌هاي روغني به ويژه كلزا و آفتاب‌گردان، علوفه و محصولات باغي به ويژه گردو متمركز نموده‌است. اين بخش با داشتن آزمايشگاه كنترل و گواهي بذر نسبتاً مجهز و مشاركت با كارشناسان بخش اجراء نقش مهمي در بازديد از مزارع پيمانكاران توليد بذر گندم، جو و يونجه و كنترل و گواهي بذور توليدي آنها دارد.

بخش تحقيقات اصلاح و تهيه نهال و بذر با اجراي طرح‌هاي تحقيقاتي متعدد موفق به معرفي روشهاي بهزراعي و ارقام پرمحصول بخصوص در ارتباط با گندم، جو و سيب‌زميني و ذرت گرديده و نقش بسزائي در افزايش راندمان توليد محصولات فوق داشته‌است. هم‌اكنون اين بخش داراي 9 نفر محقق مي‌باشد كه در سال جاري 34 فقره طرح تحقيقاتي را در دست اجراء دارند كه از ميان 5 فقره طرح تحقيقاتي 4 فقره طرح تحقيقاتي در خصوص جو،  3 فقره طرح تحقيقاتي درزمينه ذرت، 4 فقره طرح تحقيقاتي در زمينه سيب‌زميني و3 فقره طرح تحقيقاتي در زمينه يونجه، 5 فقره طرح تحقيقاتي در خصوص كلزا ويك فقره طرح تحقيقاتي در خصوص سير مي‌باشد.

  فعاليتهاي جنبي بخش تحقيقات اصلاح و تهيه نهال و بذر عبارتند از خاتص سازي بذر مادري يونجه همداني،جمع آوري ژنوتيپ‌هاي وحشي گياهان زراعي به منظور نگهداري در بانك ژن، كنترل وگواهي بذور مادري وگواهي شده گندم وجو.

بخش تحقيقات خاك و آب:

            اين بخش به عنوان يكي ديگر از بخش‌هاي تحقيقاتي باسابقه مركز داراي واحدهاي تغذيه گياهي، خاكشناسي، آبياري و آزمايشگاه مي‌باشد. اين بخش از بدو تأسيس تاكنون با اجراي حدود صد فقره طرح تحقيقي و مطالعاتي و همچنين با در اختيار داشتن آزمايشگاه نسبتاً مجهز كه توانائي هزاران تجزيه نمونه خاك، گياه و آب را در سال دارا مي‌باشد منشاء خدمات ارزنده‌اي بخصوص در زمينه مسائل زير بنائي كشاورزي بوده‌است. و در زمينه خاكشناسي تاكنون حدود بيش از هشتصد هزار هكتار از اراضي استان به صورت تفصيلي، نيمه تفصيلي و اجمالي مطالعه و نتايج آن منتشر شده‌است. در سال جاري اين بخش با دارا بودن هفت نفر محقق مشغول انجام 17 فقره طرح تحقيقاتي در خصوص تغذيه گياهي، خاكشناسي و آبياري و همچنين فعاليت‌هاي جنبي و آزمايشگاهي مي‌باشد.

            اهم فعاليت‌هاي جنبي بخش تحقيقات خاك و آب عبارتند از: تدريس در زمينه مسائل خاك و آب، همكاري در تهيه برنامه‌هاي راديوئي و تلويزيوني، بازديد از اراضي متقاضيان طرح‌هاي صنعتي و كشاورزي جهت تعيين كلاس و تغيير كاربري اراضي و استعداد يابي اراضي

 بخش تحقيقات فني و مهندسي:

            اين بخش فعاليت‌هاي تحقيقاتي خود را از سال 1371 با جذب يك نفر كارشناس ماشين‌هاي كشاورزي و دو نفر تكنسين و كاردان آغاز نمود و در سال 1375 با تأسيس ساختمان بخش نسبت به جذب كارشناسان ارشد در رشته‌هاي ماشين‌هاي كشاورزي، آبياري و صنايع غذائي اقدام نمود تا بتواند فعاليت‌هاي تحقيقاتي خود را جهت جواب‌گوئي به نيازهاي تحقيقاتي استان بويژه در زمينه مسائل زيربنائي، گسترش دهد. تا پايان سال 1379 اين بخش با داشتن سه نفر محقق ماشين‌هاي كشاورزي، سه نفر محقق آبياري و زه‌كشي، سه نفر محقق صنايع غذائي و سه نفر تكنسينوكاردان، جمعاً 19 فقره طرح تحقيقاتي، يك فقره پروژه ملي تحقيقاتي، سه فقره طرح تحقيقي – ترويجي، يك فقره نشريه ترويجي و يك فقره مقاله علمي ارائه نموده‌است و در سال 1380 نيز با داشتن 13 فقره طرح تحقيقاتي و سه فقره پروژه ملي به فعاليت‌هاي تحقيقي خود ادامه خواهد داد. از ديگر فعاليت‌هاي جنبي همكاران بخش تحقيقات فني و مهندسي مي‌توان به شركت در جلسات مختلف، همكاري با سازمان‌هاي كشاورزي و ايستگاه‌هاي تحقيقاتي اشاره نمود.

 بخش تحقيقات اصلاح و تهيه بذر چغندرقند:

            تحقيقات چغندرقند از سال 1355 در استان همدان آغاز گرديده‌است. در حال حاضر دو نفر عضو هيأت علمي و يك نفر كارشناس هر ساله چندين طرح تحقيقاتي را در دو گرايش بهزراعي و بهنژادي چغندرقند اجراء مي‌نمايند.

            عمده‌ترين فعاليت تحقيقاتي اين بخش در گرايش بهنژادي، اصلاح و معرفي ارقام پرمحصول چغندرقند با عيار بالا و سازگار با منطقه و ارزيابي مقاومت ارقام چغندرقند به بيماري‌هاي منطقه و بعضي از تحقيقات پايه‌اي مورد نياز در اين زمينه‌ها است.

            عمده‌ترين زمينه‌هاي تحقيقات بهزراعي شامل تغذيه چغندرقند و مسائل مرتبط با آن، كاهش مصرف مصرف كود و سم در جهت كاهش آلودگي محيط زيست، به كارگيري روشها و فنون كاشت، داشت و برداشت و روند رشد محصول، آبياري و سيستم‌هاي آبياري ومسائل مرتبط با آن، تنش‌هاي محيطي مثل شوري و خشكي، مي‌باشد.

            هدايت پايان‌نامه‌هاي دانشجوئي، دوره‌هاي كارآموزي، تدريس از ديگر فعاليت‌هاي اين بخش محسوب مي‌شود. در سال 1380 هفت فقره طرح تحقيقاتي، يك فقره طرح تحقيقي – ترويجي در اين بخش در دست اجراء مي‌باشد.

            بخش تحقيقات چغندرقند اين مركز داراي يك آزمايشگاه و يك واحد كامل دستگاه پولپ‌گيري از نمونه‌هاي آزمايشات چغندرقند مي‌باشد. اين بخش علاوه بر فعاليت‌هاي تحقيقاتي واحد عيارسنجي و افت كارخانجات قند همدان و شازند نظارت دارد.

 واحد تحقيقات اقتصاد كشاورزي:

            اين واحد فعاليت‌هاي تحقيقاتي خود را از سال 1373 آغاز نموده است. از نظر تشكيلاتي در حوزه ميريت مركز تحقيقات كشاورزي قرار داشته و هم‌اكنون با در اختيار داشتن دو نفر محقق رشته اقتصاد كشاورزي طرح‌هاي تحقيقاتي اجراء مي‌نمايد. اين واحد تاكنون 9 فقره طرح تحقيقاتي پايان‌يافته داردكه در زمينه‌هاي بازاريابي و صادرات سير، تعاوني‌هاي روستائي، اقتصاد مقياس و اندازه واحد كشاورزي، تخصيص منابع توليد، كارآئي فني و مزيت نسبي محصولات كشاورزي به انجام رسيده‌است. در حال حاضر نيز تعداد 9 فقره طرح تحقيقاتي در دست اجراء دارد. از پروژه‌هاي كاربردي استاني نيز دو فقره پروژه در زمينه بحران آب و سيستم‌هاي آبياري اجراء نموده‌است و دو فقره جديد نيز در سال 1380 به تصويب رسيده‌است.

            از جمله فعاليت‌هاي جنبي اين واحد مي‌توان به مشاركت فعال در طرح‌هاي تحقيقي- ترويجي، حضور در جلسات كميته فني، شوراي تات و ترويج اشاره نمود.

  ايستگاه‌ها و مزارع تحقيقاتي مركز: 

 ايستگاه تحقيقات كشاورزي اكباتان:

            اين ايستگاه با وسعت 83 هكتار و موقعيت جغرافيائيُ 32،º48 و عرضَ51،º 34 شمالي و ارتفاع 1730 متر از سطح دريا، ضمن فراهم نمودن زمينه بسيار مناسب جهت اجراي طرح‌هاي تحقيقاتي بخش‌ هاي مختلف در زمينه مسائل بهزراعي و بهنژادي غلات، چغندرقند، دانه‌هاي روغني، سبزي و صيفي، علوفه، سير، طرح‌هاي بنيادي، مطالعاتي و كاربردي مسائل آفات و بيماري‌ها و علف‌هاي هرز، تغذيه گياهي، آبياري و توليد بذور مادري غلات و كليه تشكيلات ستادي مركز تحقيقات كشاورزي همدان و ساختمان 5 بخش تحقيقاتي ذكر شده را در خود جاي داده‌است. اين ايستگاه علاوه بر ماشين آلات كاشت، داشت و برداشت مورد نياز در اجراي طرح‌هاي مزرعه‌اي داراي 5 حلقه چاه در دست بهره‌برداري و مزارع تحقيقاتي مي‌باشد و هم‌اكنون در تلاش است با قطعه‌بندي و ايجاد تناوب زراعي مناسب دستگاه‌ها و تجهيزات مورد نياز جهت اجراي روشهاي نوين آبياري را در مزارع تحقيقاتي خودتهيه نمايد.

            قابل ذكر است مركز آموزش كشاورزي شهيد مدني، كلينيك حفظ نباتات ومنازل سازماني مركز تحقيقات كشاورزي همدان و نيز مركز تحقيقات هواشناسي كاربردي همدان در ايستگاه اكباتان قرار دارد.

 ايستگاه تحقيقات كشاورزي تجرك:

            ايستگاه تحقيقات كشاورزي تجرك با وسعت 2700 هكتار (شامل اراضي آبي، ديم و مرتع) داراي موقعيت جغرافيائي طول َ50،º48 و عرضَ13،º 35 شمالي و ارتفاع 1600 متر از سطح دريا از جمله ايستگاه‌هاي تحقيقاتي و ازديادي كشور ( با 5 نفر محقق و 38 نفر پرسنل ) محسوب مي‌شود.

            اين ايستگاه با توجه به موقعيت ويژه و منحصر به فرد خود از نظر دوري از مناطق عمده توليد سيب‌زميني و وسعت زياد آن داراي شرايط بسيار مناسب و نسبتاً ايزوله‌اي جهت فعاليت‌هاي تحقيقاتي و توليد و تكثير بذر مادري سيب‌زميني مي‌باشد كه اين مسأله از سالها قبل مورد توجه متخصصين امر و نيز سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج كشاورزي قرار گرفته‌است، لذا با توجه به سرمايه‌گذاري‌هايي كه تاكنون در اين ايستگاه قرار گرفته و نيز در صورت اجراي طرح جامع تجهيز ايستگاه تجرك كه فاز مطالعاتي آن توسط مهندس مشاور به پايان رسيده‌است اين ايستگاه مي‌تواند فعاليت‌هاي توليدي خود را به طور چشمگيري به ويژه در زمينه توليد بذر مادري كلاس E  سيب‌زميني كه به عنوان يك نياز ملي مطرح مي‌باشد گسترش دهد. ايستگاه فوق هم‌اكنون با دارا بودن فضاهاي اداري گسترده و مناسب، سوله، انبار، منازل سازماني و 16 حلقه چاه آب در دست بهره‌برداري شبكه برق‌رساني وسيع، سيستم‌هاي آبياري باراني مختلف، تعميرگاه، انواع ماشين‌آلات كاشت، داشت و برداشت سيب‌زميني و غلات و همچنين كادر فني ورزيده و كارآمد داراي توانائي‌هاي بالفعل و بالقوه بسيار خوبي در زمينه امور تحقيقاتي و توليد بذر مادري سيب‌زميني و غلات مي‌باشد.

            در سال جاري (1380) اين ايستگاه با كشت 56 هكتار ارقام مختلف سيب‌زميني با كلاس‌هاي  SE , E داري عملكرد متوسط 34 تن در هكتار بوده و به ميزان 2000 تن بذور مادري از ارقام مختلف سيب‌زميني را توليد نموده‌است. علاوه بر اين ايجاد كلكسيون ارقام مختلف سيب‌زميني جهت تأمين بذور مورد نياز آزمايشات سراسر كشور و كشت 100 هكتار گندم و جو آبي مادري را به انجام رسانيده‌است.

 ايستگاه تحقيقات گردو تويسركان:

            اين ايستگاه با 27 هكتار وسعت و موقعيت جغرافيائي طول َ27،º48 و عرضَ30،º 35 شمالي و ارتفاع 1970 متر از سطح دريا در منطقه كرزان شهرستان تويسركان واقع شده‌است. با توجه به اهميت اقتصادي فوق‌العاده گردو به عنوان يك گياه چند منظوره و همچنين جايگاه ويژه و منحصر به فرد باغات گردوي شهرستان تويسركان از نظر تنوع ژنتيكي باعث مطرح شدن اين خطه از كشور به عنوان يكي از مهمترين رويشگاه‌هاي كهن گردو در مجامع علمي كشور گرديده و بر اين اساس فكر تأسيس ايستگاه تحقيقات گردوي تويسركان شكل گرفت كه با حمايت مسئولين استاني و همچنين مساعدت‌هاي سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج كشاورزي و اداره منابع طبيعي براي واگذاري زمين در سال 1373 اين مهم جامه عمل پوشيده و با تلاش و پيگيري مركز تحقيقات كشاورزي همدان عمليات زيربنائي شامل احداث ساختمان اداري، حفر چاه آب، انتقال شبكه برق سه فاز و ايجاد شبكه آبياري تحت فشار از ابتداي سال 1375 آغاز و تا پاين سال 1377 به طول انجاميد. در حال حاضر سه نفر محقق در اين ايستگاه مشغول فعاليت‌هاي تحقيقاتي بوده و تاكنون 8 فقره طرح تحقيقاتي در اين ايستگاه به اجراء درآمده و اقدامات جدي جهت جمع‌‌آوري و شناسائي ژنوتيپ‌هاي مختلف از سراسر استان صورت گرفته كه منجر به ايجاد كلكسيون و نهالستان گردو در داخل اين ايستگاه شده‌است. در حال حاضر (سال 1380) 9 فقره طرح و پروژه تحقيقاتي در زمينه‌هاي باغباني جهت جمع‌آوري ژنوتيپ‌هاي گردو، آشنائي با روشهاي پيوند گردو، جمع‌آوري و بررسي آفات خسارت‌زاي گردو و بيماري‌هاي قارچي و باكتريائي اندام‌هاي زيرزميني و اندام‌هاي هوائي درختان گردو در اين ايستگاه در دست اجراء مي‌باشد.

 مزرعه تحقيقات كشاورزي اسدآباد(لك لك):

            مزرعه تحقيقاتي ذرت اسدآباد به وسعت 22 هكتار و موقعيت جغرافيائي طول َ50،º48 و عرضَ40،º 34 شمالي و ارتفاع 1560 متر از سطح دريا در منطقه لك لك اسدآباد واقع گرديده‌است. با توجه به مناسب بودن شرايط آب و هوائي شهرستان اسدآباد جهت كشت ذرت و علوفه و همچنين افزايش چشمگير سطح زير كشت اين محصول زراعي مهم در ساير نقاط استان مركز تحقيقات كشاورزي همدان را برآن داشت تا فعاليت‌هاي تحقيقاتي ذرت را در مركز اصلي توليد اين گياهان(يونجه و ذرت) متمركز و سازمان‌دهي نمايد كه با تلاش و پيگيري همه‌جانبه و همچنين كمك‌هاي مؤثر سازمان كشاورزي سابق استان همدان با واگذاري قسمتي از زمين‌هاي شركت سهامي زراعي سابق لك لك زمينه و امكان بسيار مناسبي جهت اجراي طرح‌هاي تحقيقاتي ذرت و ساير محصولات عمده منطقه در اين بخش از استان پديد آمد. اين مزرعه هم‌اكنون با دارا بودن چندين ساختمان اداري و آزمايشگاه، سوله، انبار، برق شبكه، چاه آب و نزديكي به راه آسفالته از موقعيت بسيار خوبي جهت اجراي طرح‌هاي تحقيقاتي ذرت، يونجه،‌چغندرقند، نخود و لوبيا برخوردار مي‌باشد. در سال 1380 تعداد 7 طرح تحقيقاتي در زمينه محصولات گندم ، نخود و لوبيا در اين ايستگاه در دست انجام مي‌باشد. انشاءا... با تلاش وهمت مسئولين واختصاص اعتبارات لازم در خصوص مرمت و نوسازي ساختمانها وتأسيسات توجه بيشتري به اين ايستگاه معطوف گردد.